To był moment, w którym Rzeczpospolita – osłabiona, uzależniona i systemowo sparaliżowana – podjęła desperacką, ale zarazem niezwykle odważną próbę ratowania własnej państwowości. 3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni uchwalił Ustawę Rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 maja – pierwsza w Europie i druga na świecie nowoczesna ustawa zasadnicza. Był to akt nie tylko polityczny, ale cywilizacyjny: świadectwo, że państwo polsko-litewskie potrafiło się reformować mimo zewnętrznej presji i wewnętrznych sprzeczności.

Włodzimierz Iszczuk

Redaktor naczelny portalu Jagiellonia.org i czasopisma „Głos Polonii”

Co istotne – była to również decyzja o charakterze wspólnotowym. W pracach nad ustawą uczestniczyli przedstawiciele całej Rzeczypospolitej, w tym posłowie wybrani na sejmikach ziem ukraińskich, m.in. w Żytomierzu – ówczesnym centrum województwa kijowskiego. To przypomnienie, że dziedzictwo Konstytucji 3 maja jest wspólne dla narodów dawnej Rzeczypospolitej.

PAŃSTWO NA KRAWĘDZI

Już od początku XVIII wieku Rzeczpospolita traciła realną suwerenność. Uzależnienie od Imperium Rosyjskiego, degeneracja ustroju opartego na liberum veto i dominacja magnaterii prowadziły do politycznego paraliżu. Elity państwa zdawały sobie sprawę z konieczności reform – jednak każda próba ich przeprowadzenia natrafiała na opór zarówno wewnętrzny, jak i zewnętrzny.

Pierwszy rozbiór w 1772 roku był brutalnym dowodem, że słabość państwa oznacza jego rozpad. Król Stanisław August Poniatowski, balansując między koniecznością reform a presją Katarzyny II, próbował prowadzić politykę ostrożnej modernizacji. Społeczeństwo jednak coraz wyraźniej odrzucało rosyjską dominację, a nastroje antyimperialne rosły.

DROGA DO WIELKIEJ REFORMY

Szansę na zmiany stworzył Sejm Czteroletni (1788–1792), obradujący w wyjątkowo sprzyjających okolicznościach geopolitycznych – Rosja była zaangażowana w wojny z Turcją i Szwecją, co chwilowo ograniczało jej ingerencję w sprawy polskie.

Początkowo dominującą rolę odgrywała opozycja skupiona wokół Ignacego Potockiego, która forsowała projekt republikański, osłabiający władzę królewską. Jednak brak spójnej wizji państwa i chaos koncepcji politycznych doprowadziły do zmiany układu sił. Po sejmikach z 1790 roku – również na ziemiach ukrainnych, w tym w Żytomierzu – przewagę odzyskał obóz królewski.

To właśnie wtedy zapadła decyzja o przygotowaniu nowej konstytucji – w tajemnicy, szybko i zdecydowanie.

KONSPIRACJA REFORMATORÓW

Projekt Konstytucji 3 maja powstawał w ścisłym gronie najważniejszych reformatorów: króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Ignacego Potockiego, marszałka Stanisława Małachowskiego oraz Hugona Kołłątaja. Prace prowadzono niemal konspiracyjnie na Zamku Królewskim w Warszawie.

Był to kompromis między monarchiczną wizją silnej władzy wykonawczej a republikańską tradycją Rzeczypospolitej. Tekst ustawy ewoluował – od wersji pisanych po francusku po ostateczną redakcję w języku polskim.

Kiedy projekt był gotowy, zdecydowano się na polityczny manewr: przyspieszenie jego uchwalenia i ograniczenie możliwości działania przeciwników.

„WIWAT MAJ, TRZECI MAJ”

3 maja 1791 roku rozegrał się jeden z najbardziej dramatycznych dni w historii polskiego parlamentaryzmu. Obrady miały starannie zaplanowany przebieg. W atmosferze zagrożenia kolejnym rozbiorem przedstawiono projekt konstytucji.

Opozycja protestowała, zwłaszcza przeciwko wprowadzeniu dziedziczności tronu, ale była w mniejszości. Na ulicach Warszawy zgromadziły się tłumy mieszczan, a wojsko pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego zabezpieczało przebieg wydarzeń.

Po wielogodzinnej debacie konstytucję przyjęto przez aklamację. Król złożył uroczystą przysięgę, a uczestnicy obrad udali się do kolegiaty św. Jana, by odśpiewać „Te Deum”. Rzeczpospolita ogłosiła światu: potrafimy się reformować.

NOWOCZESNE PAŃSTWO

Konstytucja 3 maja była projektem głębokiej przebudowy ustrojowej: zniesiono liberum veto i wprowadzono głosowanie większościowe, ustanowiono trójpodział władzy, powołano rząd – Straż Praw,
wzmocniono władzę wykonawczą, wprowadzono dziedziczność tronu.

Istotne były również reformy społeczne. Mieszczanie uzyskali realny wpływ na życie polityczne oraz szerokie prawa obywatelskie. Chłopów uznano za część narodu i objęto ich ochroną państwa. Ograniczono wpływy magnaterii i patologiczne mechanizmy klientelizmu.

Była to próba stworzenia nowoczesnego państwa prawa – opartego na odpowiedzialności, a nie anarchii.

WSPÓLNE DZIEDZICTWO RZECZYPOSPOLITEJ

Warto podkreślić, że Konstytucja 3 maja nie była wyłącznie dziełem elit Korony czy Litwy. W jej uchwaleniu uczestniczyli także posłowie z ziem dzisiejszej Ukrainy – wybrani m.in. na sejmiku w Żytomierzu, będącym wówczas centrum województwa kijowskiego.

To ważny element pamięci historycznej: Rzeczpospolita była wspólnotą wielu narodów i regionów, a jej największe osiągnięcie ustrojowe było wynikiem współpracy elit z Warszawy, Wilna, Kijowa czy Żytomierza.

ZDRADA I UPADEK

Reformy przetrwały zaledwie rok. W 1792 roku konserwatywna opozycja, skupiona wokół konfederacji targowickiej, wezwała na pomoc Rosję. Interwencja militarna zniszczyła dzieło Sejmu Czteroletniego.

To była jedna z największych tragedii politycznych w dziejach Polski – nie tylko dlatego, że państwo upadło, ale dlatego, że upadło w momencie, gdy zaczynało się odradzać.

LEGENDA, KTÓRA PRZETRWAŁA

Choć Konstytucja 3 maja obowiązywała krótko, jej znaczenie okazało się trwałe. Stała się symbolem zdolności do samonaprawy, dowodem politycznej dojrzałości i źródłem narodowej dumy.

W okresie zaborów przypominała, że nowoczesne, sprawne państwo było możliwe. Podtrzymywała wolę walki i budowała tożsamość polityczną kolejnych pokoleń.

Dziś pozostaje jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla całego regionu – świadectwem, że wolność i suwerenność wymagają odwagi, jedności i zdolności do reform.

Włodzinierz Iszczuk

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE WYDANIE SPECJALNE „HISTORIA” NASZEGO CZASOPISMA. TEMAT NUMERU: „Russkij mir. Imperium kłamstw, despotyzmu i zniewolenia”

Kapitulacja USA?
„PLAN POKOJOWY” TRUMPA TO PRZEPIS NA GLOBALNY CHAOS

Samobójstwo Zachodu?
JEŚLI PUTIN WYGRA, ZMOBILIZUJE UKRAIŃCÓW PRZECIW EUROPIE

To jest nasza wojna!
UKRAINA TO DOPIERO PIERWSZY FRONT ROSYJSKIEJ WOJNY PRZECIWKO ZACHODOWI

Obejrzyj antypolskie wystąpienie Putina!
PUTIN GROZI POLAKOM!
Podobnej retoryki używał przed inwazją na Ukrainę

Polska to Kraj Nadwiślański?
ZOBACZ NASZ FILM: „PUTIN MARZY O WSKRZESZENIU IMPERIUM ROSYJSKIEGO”

Polecamy państwa uwadze nasz film:
„PUTIN PLANOWAŁ ATAK NA POLSKĘ‼️ UKRAINA POKRZYŻOWAŁA TE PLANY”

Co Putin planował zrobić z Polską i Europą?
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZ FILM: „WRÓG U BRAM”

Nadchodzi III wojna światowa❓
BEZKARNOŚĆ ROZZUCHWALA ROSJĘ❗️

Jak pokonać Rosję?
OGLĄDAJ NASZE FILMY O STRATEGII PRZETRWANIA W WARUNKACH ROSYJSKIEJ WOJNY HYBRYDOWEJ

Rosja to więzienie narodów!
KIEDY NASTĄPI TRZECIA FAZA UPADKU IMPERIUM ZŁA?

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE WYDANIE SPECJALNE „GEOPOLITYKA” NASZEGO CZASOPISMA. TEMAT NUMERU: „Koniec Pax Americana? Polityka Trumpa popycha świat w otchłań chaosu”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „DYPLOMACJA XXI WIEKU. Nowy ład światowy wykuwa się na Ukrainie”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „Rosyjski antyświat. Polityka na krawędzi apokalipsy”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTIN GROZI POLSCE”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTIN POWINIEN BŁAGAĆ O LITOŚĆ. I WTEDY BĘDZIE NASZA ODPOWIEDŹ – TRYBUNAŁ”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTINIZM. EKSPANSJA ZŁA”

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „LUDOBÓJSTWO 2022” 

POLECAMY PAŃSTWA UWADZE WYDANIE SPECJALNE NASZEGO CZASOPISMA. TEMAT NUMERU „GEOPOLITYKA”

ZOBACZ TAKŻE:

Dmowski kontra Piłsudski. Jak dziedzictwo endecji osłabia przyszłość Polski

ABW: Kreml uderza w relacje polsko-ukraińskie — stawką paraliż Polski

Prawda zamiast wojny pamięci. Polacy i Ukraińcy rozpoczęli historyczną debatę