Gdzie zginął Askold i Dir

Historia mogiły Askolda, znajdującej się w Kijowie na prawym brzegu Dniepru od wielu stuleci ekscytuje umysły nie tylko mieszkańców tego starożytnego miasta, ale także wszystkich tych, którzy chcieliby zajrzeć do najciemniejszych zakątków jego przeszłości. Miejsce to potrafi oczarować każdego. Nawet w czasach radzieckich mogiła Askolda była jednym z głównych miejsc wartych odwiedzenia podczas wycieczek po Kijowie i do dzisiaj jest uważana za jeden z najbardziej znanych zabytków w mieście. Jest to niesamowite miejsce przesiąknięte historią i wyjątkową atmosferą. Mogiła upamiętnia opisany przez Nestora Letopisca w Powieści minionych lat zakątek, w którym Waregowie – skandynawscy wikingowie pod dowództwem Olega Mądrego zabili Askolda i Dira. Wielu historyków sądzi, iż byli oni ostatnimi przedstawicielami legendarnego założyciela Kijowa – kniazia Kija.

Borys Tynka

Publicysta

Według Powieści minionych lat w 862 roku wielcy książęta i członkowie drużyny Ruryka Askold i Dir udali się z Nowogrodu Wielkiego na południe. Po drodze opanowali oni Kijów. Do miasta zaczęły przybywać kolejne zastępy Waregów, które w 866 roku na dwustu statkach pod dowództwem Askolda i Dira ruszyły Dnieprem do Morza Czarnego, a następnie na Konstantynopol, który wówczas był centrum chrześcijaństwa. Książęta byli bardzo blisko osiągnięcia zwycięstwa, ale w kluczowym momencie bitwy miejscowi chrześcijanie zaczęli mocno modlić się, po czym wydarzył się cud: Najświętsza Bogurodzica usłyszała modlitwy wiernych i wybuchła straszna burza, która zniszczyła część statków Rusinów. Askold i Dir byli zdumieni mocą chrześcijańskiej modlitwy i poprosili o ochrzczenie. Powrócili do Rusi Kijowskiej, gdzie zaczęli szerzyć chrześcijaństwo. Osiedli w Kijowie rządząc nim do 882 roku. Zostali zabici w zdradliwy sposób przez Waregów dowodzonych przez władcę nowogródzkiego Helgi, nazwanego przez ruskie źródła Olegiem Mądrym.

Oleg obawiał się otwartej walki z Askoldem i Direm, którzy dysponowali większą ilością wojowników. Zbliżył się do Kijowa w towarzystwie kilku łodzi, podając siebie i swoich towarzyszy za kupców, którzy podróżują w celach handlowych do Konstantynopola. Nieświadomi złych zamiarów Askold i Dir wyszli na brzeg Dniepru bez ochraniającej ich zazwyczaj silnej straży. Tutaj, na ustalony wcześniej znak, rzucili się na nich żołnierze ukryci w łodziach Olega.

Celem Olega było przejęcie władzy w Kijowie po to, aby samodzielnie rządzić ruską ziemią. Był on następcą słynnego Ruryka – założyciela dynastii Rurykowiczów. W ten sposób zostały zjednoczone północne i południowe księstwa ruskie w jedno państwo, którego pierwszą stolicą został Kijów. Dało to początek Rusi Kijowskiej. To właśnie Oleg miał wypowiedzieć słynne zdanie: Kijów niech będzie matką wzystkich ruskich miast. Jeżeli weźmiemy pod uwagę wypowiedź Olega ze współczesnego punktu widzenia, możemy dojść do wniosku, że w ten sposób oficjalnie ogłosił on Kijów stolicą Rusi. Oleg przeniósł swoją siedzibę z Nowogrodu Wielkiego właśnie do Kijowa, który stał się wówczas jednym z największych i najpotężniejszych miast ówczesnej Europy.

Askold miał zostać pochowany według legendy na wzgórzu w naddnieprzańskim uroczysku nazwanym później uhorskim, w miejscu gdzie został zamordowany. Dir został pochowany podobnie jak Askold w Kijowie, jednak w innym miejscu, co do którego badacze mają do dzisiaj ogromne wątpliwości.

Według legendy na miejscu pochówku Askolda kniahini Olga zbudowała w X wieku drewnianą cerkiew Św. Mikołaja. Takie imię otrzymał Askold w Konstantynopolu podczas chrztu. W 971 roku cerkiew została zniszczona przez syna Olgi – Światosława, którego panowanie kojarzone jest z prześladowaniem chrześcijan. Dopiero w 990 roku książę Włodzimierz Wielki odbudował wcześniej zniszczoną świątynię. W podziemiach świątyni umieszczono grób Askolda.

W 1036 roku przy kościele założono żeński monaster. W 1810 roku zbudowano nową murowaną cerkiew-rotundę Św. Mikołaja zwieńczoną kopułą z krzyżem, w podziemiach której umieszczono grób Askolda. Budynek cerkwi istniał do połowy lat 30. XX wieku, po czym stał się zwykłym pawilonem w miejscowym parku. Świątynia została wykonana z kamienia. Później jej wygląd architektoniczny zmienił się na bardziej nowoczesny. Rotundę ozdobiono kolumnami.

Zgodnie z rozkazem cesarzowej Katarzyny II Wielkiej, wszystkie duże miasta Imperium Rosyjskiego miały dysponować własnymi cmentarzami. Jeszcze przed pojawieniem się tego rozkazu, w 1715 roku, wokół starego kościoła Św. Mikołaja powstał cmentarz klasztorny, a w 1786 roku stał się on miejską nekropolią. Chowano na jego terenie mnichów, wojskowych poległych w czasie wojen napoleońskich, wojny krymskiej, I wojny światowej, żołnierzy Armii Czerwonej, ukraińskich patriotów, obrońców Kijowa przed bolszewikami. Jeden z przywódców powstania dekabrystów Michaił Bestużew-Riumin powieszony 25 lipca 1826 roku w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu pragnął być pochowany właśnie na tym cmentarzu.

Przez długi czas chowano tu znanych i zamożnych mieszkańców Kijowa. Na zboczach Dniepru znaleźli wieczne schronienie filozofowie i lekarze, pisarze i aktorzy, inżynierowie i kompozytorzy. Pochowani zostali tutaj Oleksandr Laszkiewicz – ukraiński historyk, Michajło Józefowicz – publicysta ukraińskiego pochodzenia. Chowano tu również wojskowych – od weteranów poległych w czasie wojen napoleońskich i uczestników wojny krymskiej, po bohaterów I wojny światowej. Pochowany na cmentarzu został rosyjski lotnik Piotr Niestierow, który zginął dokonując pierwszego taranowania samolotu w powietrzu, a wcześniej 9 września 1913 roku jako pierwszy na świecie wykonał pętlę. Pochowano również Osipa Setowa – rosyjskiego impresario, aktorską parę Mykołę Sołowcowa i Marię Glebową, Wasilija Pewnickiego – teologa, Wasyla Simirenko – ukraińskiego przemysłowca i mecenata, Michajło Filipowa – bankiera, Mykolę Khryakowa – kijowskiego kupca i wiele innych znanych i wybitnych osób.

31 maja 1919 roku została ogłoszona decyzja o zamknięciu cmentarza dla pochówków. Na początku lat 30. rozpoczęto systematyczne niszczenie nekropolii w celu budowy na jego miejscu parku miejskiego. Według niektórych danych, na terytorium cmentarza znajdowało się około 2 tys. grobów, z których część stanowiła nie tylko wartość historyczną, ale także artystyczną. Większość z nich została zniszczona, a tylko niewielka część została przeniesiona na inne cmentarze miejskie.

W czasie okupacji Ukrainy przez wojska niemieckie cmentarz na krótko był wykorzystywany w celu pochówku nazistowskich oficerów i żołnierzy. Wszystkie nagrobki zostały po 1945 roku zniszczone, jednakże przez krótki czas chowano tu również radzieckich obrońców Kijowa z 1941 roku oraz poległych podczas zajmowania miasta w 1943 roku. Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości cmentarz nadal służy jako park.

Przez długi czas swojego istnienia mogiła Askolda otoczona była wieloma tajemnicami. Wiąże się z nią również wiele ciekawych faktów. Wewnątrz kaplicy znajduje się niezwykle rzadka ikona Matki Bożej Zarwanickiej, która pomaga leczyć ciężkie choroby. W 2001 roku papież Jan Paweł II przybył do kaplicy Św. Mikołaja i poświęcił znaną ikonę.

Rotunda byłej cerkwi ma mieć niesamowite właściwości: jeśli obejdzie się ją trzy razy, to można pozbyć się chorób i zmęczenia. Istnieje legenda, że jeśli człowiek przyjdzie do kaplicy i będzie modlić się przez długi czas, to Św. Mikołaj pomoże mu w wielu sprawach. Szczególnie często do kaplicy przychodzą ci, którzy szukają wsparcia w zaplanowanych przedsięwzięciach.

Romantyczna legenda opowiada o powstaniu męskiego monastyra w pobliżu mogiły Askolda. W 1113 roku książę Mścisław Fiodor Harald, zwany również Wielkim – najstarszy syn Włodzimierza II Monomacha – wracał do domu po polowaniu. Było już dosyć późno i ciemno, wskutek czego w gęstym lesie książę zboczył z drogi. Nagle zobaczył jasne światło, które biło z obrazu Św. Mikołaja Cudotwórcy widocznego na wysokim pniu przy drodze. Na pamiątkę tego wydarzenia Mścisław w 1115 roku założył przy cerkwi Św. Mikołaja męski monastyr, w którym umieścił obraz.

Do dzisiaj ludzie wieszają na pniach drzew położonych w pobliżu mogiły Askolda niewielkie ikony z wizurunkiem świętych…

Borys Tynka