Przez cały okres PRL Polska pozostawała politycznie i strategicznie podporządkowana Związkowi Sowieckiemu. Dotyczyło to również aparatu bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że polski wywiad był po prostu „polską filią KGB”.
Dokumenty zachowane w archiwach pokazują znacznie bardziej złożoną rzeczywistość. Departament I MSW, czyli cywilny wywiad PRL, pozostawał pod sowieckim wpływem i nadzorem, ale jednocześnie posiadał własne struktury, agenturę, metody działania oraz własne interesy operacyjne.
Najtrafniej można to określić jako samodzielność operacyjną bez suwerenności politycznej.
MOSKWA MIAŁA PRZEWAGĘ
Po 1956 roku współpraca polskiego wywiadu z KGB została ujęta w określone procedury. W Warszawie działała Grupa Łącznikowa KGB, która od początku lat 70. funkcjonowała jako Przedstawicielstwo KGB przy MSW PRL.
Kierunki współpracy ustalano podczas regularnych narad w Warszawie i Moskwie. Obejmowała ona wymianę informacji i dokumentów, współpracę w dziedzinie wywiadu naukowo-technicznego oraz tzw. operacje aktywne.
Relacja nie była jednak partnerska. Jak wskazuje Witold Bagieński, organy bezpieczeństwa PRL nie były traktowane przez KGB jako równorzędny partner i często musiały przekazywać stronie sowieckiej więcej informacji, niż otrzymywały w zamian.
WŁASNE OPERACJE I WŁASNE INTERESY
Mimo tej zależności Departament I prowadził własną działalność wywiadowczą na całym świecie. Polskie rezydentury działały m.in. w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych, na Bliskim Wschodzie i w Azji.
Co ważne, zainteresowanie polskiego wywiadu nie ograniczało się do państw Zachodu. Prowadził on również rozpoznanie w innych państwach komunistycznych — m.in. w Chinach, Jugosławii, Rumunii, Albanii, Czechosłowacji i NRD. Ten mało znany aspekt działalności Departamentu I został szczegółowo opisany przez Bagieńskiego.
Warszawa chciała więc posiadać własną wiedzę o sytuacji w świecie komunistycznym, także tam, gdzie interesy poszczególnych państw nie zawsze były identyczne z interesami Moskwy.
PRZECZYTAJ:
Rosyjska logika rozbiorów. Nawet w czasach PRL Kreml omawiał z Niemcami podział Polski
POLSKI WYWIAD NIE BYŁ KOPIĄ KGB
Istotnym przejawem instytucjonalnej odrębności było funkcjonowanie własnego systemu szkolenia i przygotowania kadr. Specyfika szkolenia oficerów wywiadu różniła się od systemu kształcenia pozostałych funkcjonariuszy SB.
Nie oznaczało to oczywiście niezależności od Związku Sowieckiego. Pokazuje jednak, że Departament I posiadał własne zaplecze kadrowe, procedury i doświadczenie operacyjne.
Także współpraca z sowieckimi służbami odbywała się różnymi kanałami. Cywilny Departament I współpracował przede wszystkim z KGB, natomiast wojskowy Zarząd II Sztabu Generalnego WP utrzymywał relacje z sowieckim wywiadem wojskowym — GRU.
Nie należy więc wrzucać KGB, GRU, Departamentu I i Zarządu II do jednej instytucjonalnej kategorii.
PRZECZYTAJ:
GRANICE SAMODZIELNOŚCI
Autonomia polskiego wywiadu miała jednak bardzo wyraźne granice.
KGB posiadało znacznie silniejszą pozycję i miało możliwość ingerowania w działalność polskich służb. Współpraca obejmowała również przekazywanie informacji dotyczących agentury i prowadzonych operacji.
W efekcie Departament I musiał funkcjonować w rzeczywistości, w której Warszawa posiadała pewien zakres swobody operacyjnej, ale strategiczne ramy działania wyznaczała przynależność Polski do sowieckiego systemu politycznego i bezpieczeństwa.
To właśnie ta różnica jest kluczowa.
Samodzielność operacyjna nie oznaczała niezależności politycznej.
OD MOSKWY DO WASZYNGTONU
Najbardziej symboliczna zmiana nastąpiła pod koniec lat 80., wraz z rozpadem systemu komunistycznego.
Po wyborach z czerwca 1989 roku i utworzeniu rządu Tadeusza Mazowieckiego Polska zaczęła rozluźniać więzi ze Związkiem Sowieckim. W pierwszym kwartale 1990 roku zakończyła się współpraca polskiego wywiadu z sowieckim KGB.
Niemal niewiarygodnie szybko pojawił się nowy kierunek.
2 maja 1990 roku w hotelu „Tivoli Lisboa” w Portugalii doszło do pierwszego roboczego spotkania oficerów Departamentu I MSW z przedstawicielami CIA. Rozmowy te stały się początkiem polsko-amerykańskiej współpracy wywiadowczej. Kolejne spotkania odbywały się m.in. w Magdalence.
Jeszcze w 1989 roku Polska należała do sowieckiego systemu bezpieczeństwa. W 1990 roku jej wywiad rozpoczynał współpracę z amerykańską CIA.
To jeden z najbardziej spektakularnych przykładów geopolitycznego zwrotu, jaki dokonał się wraz z końcem PRL.
NIE O REHABILITACJĘ TU CHODZI
Nie należy jednak wyciągać z tego wniosku, że funkcjonariusze Departamentu I byli „demokratycznymi patriotami” czekającymi na upadek komunizmu.
Departament I był częścią komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Prowadził działania przeciwko opozycji, emigracji i Kościołowi, a część jego działalności miała charakter jednoznacznie represyjny. Zachowane dokumenty pokazują również próby niszczenia akt dotyczących działalności przeciwko opozycji, emigracji, Kościołowi oraz współpracy ze służbami państw Układu Warszawskiego.
Dlatego profesjonalizm części jego funkcjonariuszy nie może być utożsamiany z demokratycznym charakterem instytucji, której służyli.
SAMODZIELNOŚĆ BEZ SUWERENNOŚCI
Historia Departamentu I MSW pokazuje, jak bardzo rzeczywistość PRL była bardziej skomplikowana niż popularny obraz Polski jako całkowicie bezwolnego wykonawcy każdego polecenia Moskwy.
Polski wywiad był zależny od Związku Sowieckiego. KGB miało nad nim przewagę, a strategiczne ramy jego działalności wyznaczał system komunistyczny.
Jednocześnie Departament I posiadał własne struktury, agenturę, operacje, kadry i wiedzę. W określonych granicach prowadził własną politykę operacyjną i zdobywał informacje także o innych państwach komunistycznych.
Dlatego najtrafniejsza wydaje się formuła:
Polski wywiad PRL nie był niezależny od Moskwy, ale nie był też wyłącznie jej bezwolnym narzędziem.
Był częścią sowieckiego imperium bezpieczeństwa, która w ramach narzuconego systemu zachowywała pewien zakres własnej inicjatywy.
I właśnie różnica między zależnością polityczną a samodzielnością operacyjną pozwala lepiej zrozumieć historię polskich służb specjalnych w PRL.
Włodzimierz Iszczuk
Źródła i literatura
- Witold Bagieński, „Współpraca służb wywiadowczych PRL i Związku Sowieckiego jako element relacji dwustronnych KGB z MSW (1956–1990)”, Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989, nr 21, 2023, s. 15–38.
- Witold Bagieński, „Początki działalności wywiadowczej Departamentu I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w krajach Bloku Wschodniego”, Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989, nr 18, 2020, s. 13–55.
- Witold Bagieński, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945–1961, Warszawa 2017.
- Witold Bagieński, „Nowy porządek. Umowa o współpracy pomiędzy Departamentem I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych a CIA”, Historia z IPN, Instytut Pamięci Narodowej, 22 maja 2023.
- Paweł Skubisz, „Lizboński łącznik. Rzecz o nawiązaniu polsko-amerykańskiej współpracy wywiadowczej”, Historia z IPN, Instytut Pamięci Narodowej, 4 maja 2025.
Obejrzyj antypolskie wystąpienie Putina!
PUTIN GROZI POLAKOM!
Podobnej retoryki używał przed inwazją na Ukrainę
Polska to Kraj Nadwiślański?
ZOBACZ NASZ FILM: „PUTIN MARZY O WSKRZESZENIU IMPERIUM ROSYJSKIEGO”
Polecamy państwa uwadze nasz film:
„PUTIN PLANOWAŁ ATAK NA POLSKĘ‼️ UKRAINA POKRZYŻOWAŁA TE PLANY”
Co Putin planował zrobić z Polską i Europą?
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZ FILM: „WRÓG U BRAM”
JAKĄ PRZYSZŁOŚĆ DLA UKRAINY, POLSKI I EUROPY PRZYGOTOWYWAŁA ROSJA?
Zobacz nasz film „Wojna na Ukrainie. Plan ludobójstwa zatwierdził osobiście Putin”
Nadchodzi III wojna światowa❓
BEZKARNOŚĆ ROZZUCHWALA ROSJĘ❗️
Jak Merkel podhodowała nowego Führera w Moskwie?
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZ FILM: „PĘTLA GAZOWA KREMLA: NORD STREAM 2 WPĘDZIŁ EUROPĘ W PUŁAPKĘ”
Jak pokonać Rosję?
OGLĄDAJ NASZE FILMY O STRATEGII PRZETRWANIA W WARUNKACH ROSYJSKIEJ WOJNY HYBRYDOWEJ
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NAJNOWSZY NUMER NASZEGO CZASOPISMA
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTIN GROZI POLSCE”
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTIN POWINIEN BŁAGAĆ O LITOŚĆ. I WTEDY BĘDZIE NASZA ODPOWIEDŹ – TRYBUNAŁ”
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „PUTINIZM. EKSPANSJA ZŁA”
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE NASZE CZASOPISMO. TEMAT NUMERU: „LUDOBÓJSTWO 2022”
POLECAMY PAŃSTWA UWADZE WYDANIE SPECJALNE NASZEGO CZASOPISMA. TEMAT NUMERU „GEOPOLITYKA”
ZOBACZ TAKŻE:
Ostatnie komentarze